Na wstępie niniejszego artykułu prostujemy nietrafne stwierdzenie, które padło ze strony redakcji w artykule „Z Paryża do Pszczyny i Książa. Odnaleziono unikalne projekty architekta Hochbergów!” 
W śródtytule „Twórca rezydencji królów, Rothschildów i… wałbrzyskiej palmiarni” nadużywamy stwierdzenia „i… wałbrzyskiej palmiarni”, a jedynie chodziło o fragment  „Co ciekawe, Destailleur stworzył także prywatną berlińską rezydencję dla księcia von Pless przy Wilhelmstrasse 78 (Palais Pleß). Gdy po śmierci Jana Henryka XI w 1907 roku berliński pałac sprzedano, kute żelazne bramy i portale zdemontowano i przewieziono do Książa. Dziś te same zabytkowe wrota zdobią wejście do wałbrzyskiej Palmiarni – i całe szczęście, ponieważ sam berliński pałac nie przetrwał II wojny światowej.” Co słusznie zarzucili nam czytelnicy i poprawiliśmy ten błąd. 

Jednakże do sprawy odniósł się Pan Mateusz Mykytyszyn Prezes Fundacji Księżnej Daisy Von Pless i rzecznik prasowy Zamku Książ. Poniżej prezentujemy opracowanie nadesłane od Pana Mateusza prezentujące odmienne zdanie, co do projektów, które opublikowaliśmy w wyżej wymienionym tekście. Poniżej publikujemy pełną korespondencją Pana Mateusza dotyczącą opisywanych artefaktów. 

-Opublikowany jako plan zamku pszczyńskiego rzut parteru to w rzeczywistości Palais Pleß przy Wilhelmstraße 78 w Berlinie zwany także z francuskiego Hotel de Pless. Potwierdza to porównanie z historycznym planem tej rezydencji z zasobów naszej Fundacji: zgodne są dziedziniec, boczny podjazd, główna klatka schodowa, układ sal reprezentacyjnych oraz charakterystyczny, łukowo zamknięty ogród zimowy – mówi Mateusz Mykytyszyn, prezes Fundacji Księżnej Daisy von Pless.

Historia Pałacu Pless w Berlinie – opr. Mateusz Mykytyszyn

Palais Pleß przy Wilhelmstraße 78 w Berlinie był wielkomiejską rezydencją Hansa Heinricha XI von Hochberga, księcia von Pleß — właściciela Książa i Pszczyny. Jego historię można odtworzyć szczególnie dokładnie dzięki opisowi architektonicznemu z 1886 roku, zachowanemu rzutowi, projektom dekoracji oraz ogłoszeniu rozbiórkowemu z 1911 roku. Źródła te odsłaniają także bezpośredni materialny związek pałacu z Książem: część jego kamiennego wystroju wykorzystano podczas rozbudowy śląskiej rezydencji.

Berlińska siedziba Hochbergów

Budowę Palais Pleß należy widzieć jako przedsięwzięcie właściciela rozległych dóbr śląskich, który potrzebował reprezentacyjnego domu w stolicy monarchii. Była to rezydencja mieszkalna i towarzyska, zaprojektowana z myślą o przyjmowaniu gości, urządzaniu uroczystości oraz pobytach rodziny i jej otoczenia.

Pałac znajdował się przy Wilhelmstraße 78, pomiędzy siedzibą kanclerza, a Palais Borsig. Takie usytuowanie odnotowano już w szczegółowym opisie budynku opublikowanym w 1886 roku. Berlińska nieruchomość należała zatem do najbardziej reprezentacyjnej części miejskiego majątku Hochbergów: jej znaczenie określały zarówno architektura, jak i sąsiedztwo instytucji państwowych.[1]

Projekt powierzono Hippolyte’owi Destailleurowi, francuskiemu architektowi specjalizującemu się w architekturze rezydencjonalnej i historycznych formach dekoracji. W tym samym okresie pracował on dla księcia także w Pszczynie. Berliński pałac był więc częścią szerszej współpracy inwestora z francuskim projektantem.[2]

Datowanie przedsięwzięcia wymaga rozróżnienia projektu, zasadniczej budowy i prac wykończeniowych. Opracowanie poświęcone pałacom Pleß i Borsig ujmuje powstawanie rezydencji Hochbergów w latach 1871–1877; dokumentacja fotograficzna w Deutsche Digitale Bibliothek podaje 1872–1875. Opis z sierpnia 1886 roku stwierdza natomiast, że budynek był ukończony już od ponad dziesięciu lat. Najbezpieczniej przyjąć, że zasadniczą budowę przeprowadzono w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych XIX wieku, a szersza chronologia przedsięwzięcia obejmowała lata 1871–1877.[3] Deutsche Digitale Bibliothek

Parcela, która wymusiła niezwykły układ

Pałac wzniesiono na części dawnej nieruchomości hrabiego von Vossa, związanej z wytyczeniem Voßstraße. Przy podziale terenu pozostawiono przy Wilhelmstraße dwie parcele, których szerokość ograniczała możliwości monumentalnej zabudowy. Front działki księcia miał zaledwie 35 metrów.[4]

Destailleur zastosował francuski schemat rezydencji odsuniętej od ulicy dziedzińcem honorowym, ale dostosował go do ciasnej berlińskiej parceli. Nie było miejsca na dwa w pełni rozwinięte skrzydła obejmujące przedni dziedziniec. Jedno otrzymało pełną postać architektoniczną, po przeciwnej stronie zamknięcie tworzył odpowiednio opracowany mur.

Problem rozwiązano również w porozumieniu z właścicielem sąsiedniego Palais Borsig: widoczna ponad murem ściana jego budynku otrzymała architektoniczne opracowanie kontynuujące pozostałe elewacje. Zamiast zwykłej ściany granicznej powstało tło włączone w reprezentacyjny widok dziedzińca.[4]

Brakowało także miejsca na przejazd prowadzący wzdłuż pałacu do tylnego podwórza. Do nieruchomości dołączono więc wąski pas gruntu dochodzący do Voßstraße. Umieszczono tam stajnie, wozownie i mieszkania związanej z nimi służby. Działka Hochbergów obejmowała w rezultacie nieruchomość Borsiga pod kątem, tworząc osobny dostęp do zaplecza gospodarczego.[4]

Ten szczegół ma znaczenie dla opisu majątku: Palais Pleß stanowił zespół obejmujący reprezentacyjny dom, dziedziniec, ogród oraz zabudowania obsługujące konie, powozy i personel.

Francuska architektura i śląskie materiały

Elewacje utrzymano w formach francuskiej architektury XVII wieku. Ich charakter budował kontrast jasnoszarego piaskowca i ciemnoczerwonej cegły. Szczególnie cenne są informacje o pochodzeniu materiałów: kamienne człony architektoniczne wykonano ze śląskiego piaskowca, a ceglane powierzchnie elewacji z cegły z Lauban (Lubania).[5]

Pałac łączył zatem francuski projekt i wykonawstwo części wyposażenia z materiałami pochodzącymi ze Śląska. Nie ma podstaw do powtarzania twierdzenia, że wszystkie materiały budowlane sprowadzono z Francji.

Wieżowe pawilony akcentujące występy skrzydeł miały również zadanie praktyczne: mieściły klatki schodowe i pozwalały doprowadzić do nich boczne światło na najwyższej kondygnacji. Monumentalna sylweta wynikała więc częściowo z organizacji komunikacji wewnętrznej.[5]

Kamienną architekturę uzupełniały rozbudowane wyroby kowalskie: ogrodzenie dziedzińca z dwiema bramami wjazdowymi, balustrady balkonów okiennych oraz latarnie przy podjeździe. Ich znaczenie dla wyglądu budynku podkreślono już w opisie z epoki.[5]

Właściwe roboty budowlane prowadził berliński budowniczy Lauenburg, realizując projekt dostarczony przez Destailleura z Paryża. Część prac wykonywali francuscy rzemieślnicy.[6]

Parter: dom zaprojektowany dla przyjęć

Zachowany rzut pokazuje, jak podporządkowano rozplanowanie pałacu funkcjom reprezentacyjnym. Przed budynkiem znajdował się Vorhof (dziedziniec przedni). Zadaszony podjazd prowadził do wejścia w prawym skrzydle, następnie do obszernej strefy wejściowej i głównej klatki schodowej. Przy wejściu przewidziano pomieszczenie odźwiernego.[7]

Najważniejsze pomieszczenia parteru tworzyły zespół Fest- und Empfangsräume (sal uroczystości i przyjęć). Ich układ umożliwiał swobodny obieg gości wokół centralnej przestrzeni tanecznej. Opis z 1886 roku wyraźnie zwraca uwagę na możliwość obserwowania tańczących z sąsiednich pomieszczeń, obchodzenia sali oraz łączenia towarzystwa lub dzielenia go na mniejsze grupy.[7]

Był to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów projektu. Pałac urządzono tak, aby podczas większego przyjęcia poszczególne wnętrza współpracowały ze sobą, a goście mogli przemieszczać się pomiędzy nimi bez zakłócania głównego wydarzenia.

Od strony ogrodu sale połączono z Wintergarten (ogrodem zimowym), umieszczonym pomiędzy występującymi ku tyłowi skrzydłami. Otwierały się na niego wszystkie główne pomieszczenia; część otrzymywała światło właśnie przez tę przestrzeń. Ogród zimowy był więc jednocześnie ozdobnym wnętrzem, miejscem przejścia i ważnym elementem oświetlenia pałacu.[7]

W lewym skrzydle znajdowała się wielka Speisesaal (jadalnia), sięgająca przez wysokość parteru i pierwszego piętra. Towarzyszyły jej Anrichtezimmer (pokój kredensowy, służący przygotowaniu obsługi stołu) oraz Silberkammer (pomieszczenie na srebra). Rzut pozwala tu dostrzec materialne zaplecze książęcych przyjęć: przechowywanie zastawy i organizację wydawania posiłków.[7]

Apartamenty rodziny, pokoje gościnne i służba

W tylnej części prawego skrzydła parteru umieszczono sypialnię i garderobę księżnej. Ich przeznaczenie potwierdza tekst z 1886 roku. Na planie występuje również Boudoir (buduar).[8]

Pierwsze piętro mieściło właściwe pokoje mieszkalne rodziny oraz apartament księcia. W przedniej części prawego skrzydła, oddzielonej klatką schodową, znajdowało się niewielkie osobne mieszkanie, przeznaczone dla gości lub dorosłych członków rodziny.

Dalsze pokoje gościnne oraz pomieszczenia służby ulokowano w mansardzie. Kondygnacja podziemna obejmowała pomieszczenia gospodarcze, magazyny i urządzenia ogrzewania.[8]

Wnętrza: gobeliny, marmur, orzech i złoto

Opis z 1886 roku pozwala odtworzyć wystrój znacznie dokładniej, niż wynikałoby to z samych fotografii fasady.

Jednym z głównych środków dekoracyjnych były gobeliny. W strefie wejściowej zestawiono je z okładzinami z paryskiego wapienia, w lewej galerii — z boazerią orzechową, natomiast w jadalni — z wystrojem utrzymanym w ciemnej zieleni i złocie.[9]

Główne schody wykonano z marmuru o czerwono-białym użyleniu lub plamistym rysunku. Towarzyszyła im kuta balustrada. W górnej części klatki schodowej zastosowano stiukowy marmur, a przestrzeń przykryto sklepieniem kolebkowym z dekoracją barokową.[9]

Stropy miały konstrukcję opartą na żelaznych dźwigarach i murowanych wypełnieniach sklepiennych. Ich powierzchnie przeważnie dekorowano sztukaterią; drewniane opracowanie występowało tylko miejscami.

Kominki wykonywano z marmuru lub wapienia, uzupełniając je fryzami i niewielkimi kolumnami z kolorowego kamienia. W przedsionkach znajdowały się brązowe latarnie. Prace związane z wystrojem wnętrz sprowadzano z Paryża albo wykonywali je na miejscu paryscy rzemieślnicy.[9]

Zachowały się również oryginalne projekty dekoracji przypisane Jules’owi-Edmondowi-Charles’owi Lachaise’owi i Eugène’owi-Pierre’owi Gourdetowi, przechowywane w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Muzealny katalog identyfikuje między innymi projekt sufitu jadalni jako przeznaczony dla Hôtel de Pless w Berlinie.[10] The Metropolitan Museum of Art

Projekty te stanowią osobne źródło do historii książęcego mecenatu. Dokumentują zamówienie francuskiej dekoracji dla berlińskiej rezydencji; przy szczegółowej rekonstrukcji należy zestawiać je z opisem wykonanych wnętrz.

Ogrzewanie i codzienna obsługa domu

Pałac wyposażono w ogrzewanie powietrzne. Komory ogrzewania znajdowały się w podziemiu. Jednocześnie we wszystkich głównych pomieszczeniach pozostawiono kominki, które według autora opisu z epoki pełniły w miejscowych warunkach przede wszystkim funkcję dekoracyjną.[11]

Jest to istotna korekta obrazu rezydencji ogrzewanej wyłącznie kominkami. Instalacja obsługująca cały budynek współistniała tu z tradycyjnym wyposażeniem reprezentacyjnych salonów.

Rozplanowanie zaplecza obejmowało przy tym znacznie więcej niż same urządzenia techniczne. Magazyny, pokoje służby, kredens, pomieszczenie na srebra, stajnie i wozownie tworzyły system obsługi wielkiego domu, którego codzienne funkcjonowanie wymagało osobnych przestrzeni dla personelu, zaopatrzenia i transportu.[8–11]

Francuski pałac po wojnie francusko-pruskiej

Wybór francuskiego architekta i francuskich wykonawców wywołał krytykę. Opis z 1886 roku przypomina zarzuty kierowane pod adresem księcia za to, że krótko po wojnie francusko-pruskiej zlecił budowę domu w niemieckiej stolicy właśnie Francuzom.[12]

Autor artykułu bronił inwestora, wskazując na artystyczną wartość budynku i niezależność sztuki od granic politycznych. Jednocześnie sam oceniał przedsięwzięcie w kontekście konkurencji architektury francuskiej i niemieckiej.

To dobrze udokumentowany epizod recepcji pałacu: jego francuski charakter był w Berlinie zauważalny i komentowany. Pokazuje też, że decyzje budowlane Hochbergów mogły stawać się przedmiotem publicznej dyskusji wykraczającej poza ocenę kosztów i wygody.[12]

Rozbiórka w 1911 roku

Rozbiórkę pałacu należy datować na 1911 rok. Ogłoszenie z „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung” z 16 lipca tego roku podaje jednoznacznie adres i nazwę budynku:

Rozbiórka przy Wilhelmstraße 78 — Palais Pless.
500 000 cegieł, fasada z piaskowca, duża partia dźwigarów, niemal nowa więźba dachowa, 300 wozów fragmentów cementowych.
Paul Kretschmer, przedsiębiorca rozbiórkowy.
Plac składowy: Berlin NO., Greifswalderstraße 71.[13]

Ogłoszenie dokumentuje oferowanie materiałów z rozbieranego pałacu już w połowie lipca 1911 roku. Wymienione ilości pokazują skalę odzysku: cegłę, kamienne opracowanie elewacji, elementy konstrukcyjne oraz więźbę traktowano jako surowiec przeznaczony do dalszego wykorzystania.

Określenie więźby jako „niemal nowej” jest interesującym świadectwem technicznej wartości części rozbieranego wyposażenia. Samo ogłoszenie nie podaje jednak daty jej wykonania ani ewentualnej wymiany.[13]

Datę potwierdza niezależna wiadomość z 1917 roku, wprost określająca berliński pałac księcia jako rozebrany w 1911 roku.[14] bibliotekacyfrowa.pl

Fragmenty berlińskiego pałacu w Książu

Najważniejsza  dla nas wiadomość pochodzi z notatki „Freiburg. Der große Umbau des Schlosses Fürstenstein”, opublikowanej 22 września 1917 roku w „Auraser Stadtblatt”.

Gazeta informowała, że przy rozbudowie Książa wykorzystywano artystyczne ornamenty z piaskowca pochodzące z dawnego berlińskiego pałacu księcia von Pleß, rozebranego w 1911 roku.[14] bibliotekacyfrowa.pl

Jest to konkretne świadectwo przepływu elementów architektonicznych pomiędzy odległymi nieruchomościami tej samej rodziny. Berlińska rezydencja przestała istnieć, ale część jej kamiennego wystroju ponownie wykorzystano w głównej śląskiej siedzibie.

W skrócie:

Berliński Palais Pleß przy Wilhelmstraße 78 należał do wielkomiejskich rezydencji Hochbergów. Zaprojektowany przez Hippolyte’a Destailleura, łączył francuskie formy architektoniczne i paryski wystrój wnętrz ze śląskim piaskowcem oraz cegłą z Lubania. Po rozbiórce w 1911 roku część jego wyposażenia architektonicznego przeniesiono do Książa. Wiadomość prasowa z 1917 roku potwierdza wykorzystanie piaskowcowych ornamentów berlińskiego pałacu podczas rozbudowy zamku. Historia tej nieruchomości ukazuje zatem także materialne powiązania pomiędzy poszczególnymi siedzibami właścicieli dóbr.[5, 9, 13–14]

Chronologia

Do tekstu naukowego nie wprowadzam obecnie ceny ani dokładnej daty sprzedaży nieruchomości: przesłane opracowanie zawiera w tej kwestii rozbieżne informacje. Natomiast układ, materiały, wyposażenie, wykonawstwo, rozbiórka w 1911 roku i ponowne wykorzystanie kamieniarki w Książu mają wskazaną wyżej podstawę źródłową.

Przypisy

[1] [Karl Emil Otto Fritsch], podpis „— F. —”, „Der Palast des Fürsten von Pless in Berlin, Wilhelmstr. 78”, Deutsche Bauzeitung, R. 20, nr 69, 28 VIII 1886, s. 414–415; ilustracje s. 412–413. Tekst odczytany z cyfrowej kopii rocznika: Internet Archive.

[2] Architekturzentrum Wien, Architektenlexikon, hasło „Hippolyte Alexandre Gabriel Walter Destailleur”, część biograficzna i wykaz realizacji: hasło internetowe.

[3] Wolfgang Cillessen, „Das Palais Pless und das Palais Borsig. Zwei Bauten der Gründerzeit in der Berliner Wilhelmstrasse”, Jahrbuch der Berliner Museen, t. 36, 1994, s. 217 — wykorzystana udostępniona pierwsza strona artykułu; Deutsche Digitale Bibliothek, karta „Palais Pleß, Berlin-Mitte: Ansicht Vorhof”, datowanie 1872–1875; Fritsch, „Der Palast…”, s. 415.

[4] Fritsch, „Der Palast…”, s. 415: szerokość parceli 35 m, pochodzenie terenu, rozwiązanie granicy z Palais Borsig oraz dołączenie pasa gruntu prowadzącego do Voßstraße.

[5] Tamże, s. 415: śląski piaskowiec, cegła z Lauban, pawilony klatek schodowych, ogrodzenie, bramy, balustrady i latarnie.

[6] Tamże, s. 415. Źródło wymienia wykonawcę jako „Bmstr. Lauenburg” i opisuje udział francuskich rzemieślników.

[7] Tamże, s. 412–415; Berlin und seine Bauten, Berlin 1896, cz. III, s. 120–125, dokumentacja Palais Pleß; por. przesłany rzut parteru.

[8] Fritsch, „Der Palast…”, s. 415: przeznaczenie apartamentów księżnej i księcia, mieszkania gościnnego, mansardy oraz podziemia.

[9] Tamże, s. 415: gobeliny, okładziny wapienne, boazeria orzechowa, kolorystyka jadalni, schody marmurowe, stiuk, konstrukcja stropów, kominki i paryskie wykonawstwo wyposażenia.

[10] Metropolitan Museum of Art, Department of Drawings and Prints: Jules-Edmond-Charles Lachaise, Eugène-Pierre Gourdet, Design for Ceiling Decoration Hôtel de Pless, Berlin, nr inw. 67.827.154; ci sami, Design for Ceiling Decoration in the Dining Room, Hôtel de Pless, Berlin, nr inw. 67.827.156. Karty: projekt sufitu, projekt sufitu jadalni.

[11] Fritsch, „Der Palast…”, s. 415: ogrzewanie powietrzne, komory ogrzewania w podziemiu i kominki w głównych pomieszczeniach.

[13] Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung, R. 40, nr 357, wydanie poranne, 16 VII 1911, s. 21, piąty dodatek, ogłoszenie Paula Kretschmera „Abbruch Wilhelmstr. 78 (Palais Pless)” — przesłana reprodukcja.

[14] „Freiburg. Der große Umbau des Schlosses Fürstenstein”, Auraser Stadtblatt, R. 12, nr 38, 22 IX 1917, s. 5, z oznaczeniem przedruku „Schles. Tagebl.”; skan numeru, piąta strona pliku.

Liczymy na Państwa merytoryczną dyskusję w temacie.