Czy wieża może mieć cztery koła, choć nie jest pojazdem? Czy trzy wagony mogą przewozić „ostatni węgiel”? I czy budowla przypominająca komin musi służyć do odprowadzania dymu?

Na takie pytania odpowiadali uczniowie Publicznej Szkoły Podstawowej nr 15 oraz Zespołu Szkolno-Przedszkolnego nr 9 w Wałbrzychu. W ramach dwóch pierwszych działań Wałbrzyskiej Akademii Krytycznego Myślenia 42 uczniów poznawało krytyczne myślenie nie jako teorię, lecz jako zestaw praktycznych narzędzi.

Pierwsze spotkanie odbyło się w Mini Centrum Nauki Sowa i Coolturalnej Montowni. Zajęcia rozpoczęły się od pytania: czym właściwie jest filozofia i do czego może przydać się młodemu człowiekowi?

Rozmowa szybko przeniosła się na codzienne sytuacje: informacje znalezione w internecie, reklamy, plotki, wiadomości przekazywane przez innych i przekonania, które często przyjmujemy bez sprawdzania. Uczniowie poznawali podstawowe narzędzia krytycznego myślenia: precyzyjne posługiwanie się językiem, zadawanie pytań, korzystanie ze źródeł, uzasadnianie własnego stanowiska oraz rozważanie alternatywnych wyjaśnień.

Nie chodziło o zapamiętanie kolejnej definicji. Chodziło o wyćwiczenie sposobu myślenia: najpierw dokładnie rozumiem, potem pytam, sprawdzam i dopiero na końcu wyciągam wniosek.

Drugim działaniem była gra terenowa „Kopalnia faktów i mitów”, przygotowana w przestrzeni Starej Kopalni. Stara Kopalnia jest partnerem projektu, a jej wieże, wagony, zegary, maszyny, obrazy i napisy stały się dla uczniów materiałem do rozwiązywania problemów.

Dwie drużyny – Zieloni i Czarni – otrzymały koperty z tropami prowadzącymi do kolejnych miejsc. Na miejscu czekały następne zadania. Przy muralu uczniowie mieli przekonać przybysza z innej planety, że Wałbrzych jest najpiękniejszym miastem w Polsce. Mogli wykorzystać wyłącznie to, co rzeczywiście widzieli na obrazie. Zadanie pokazywało, że opinia może być ciekawa, ale dopiero konkretne uzasadnienie nadaje jej wartość.

Przy wieży szybu Julia pojawiła się pułapka językowa. Budowla miała cztery koła, ale znajdowały się one wysoko nad ziemią, a nie pod wieżą. Miała szyby, choć nie były to szyby w oknach. Miała również głowicę, choć nie miała głowy. Uczniowie musieli rozpoznać wieloznaczność słów i dopasować właściwe znaczenia do sytuacji.

Na kolejnych uczestników czekał „stalowy krab” – czarna i żółta maszyna z pięcioma odnóżami. Skoro jednak w pobliżu nie było wody, trzeba było zastanowić się, jakie ukryte założenie zawiera zagadka. Czy każdy krab musi być zwierzęciem? 

Nie zabrakło także dawnej chłodni kominowej, która przypominała komin, ale nie służyła do odprowadzania dymu. Jej wygląd nie wystarczał, by określić funkcję. Uczniowie musieli sięgnąć do informacji ze źródła i rozważyć inne możliwości.

Przy wieży zegarowej zastanawiali się, czy dwie osoby patrzące na różne tarcze mogą podać różne godziny i jednocześnie mieć rację. Przy wagonach z napisem „OSTATNI WĘGIEL” analizowali znaczenie słowa „ostatni”. Skoro na trzech wagonach widniały różne daty i nazwy kopalń, trzeba było zapytać: ostatni w jakim sensie i z jakiej perspektywy?

W kapliczce świętej Barbary odpowiedzi można było szukać wyłącznie przez zadawanie pytań osobie siedzącej w Sztygarówce. To zadanie pokazywało, że pytania mogą być narzędziem zdobywania wiedzy, a wiarygodne źródło nie zawsze znajduje się w książce czy w internecie.

Gra pokazała, że krytyczne myślenie nie jest sztuczką ani umiejętnością potrzebną wyłącznie podczas lekcji. Wymaga pracy, zatrzymania się i odwagi, by powiedzieć: „Nie wiem. Sprawdzę”.

Wałbrzyska Akademia Krytycznego Myślenia jest projektem Fundacji Cogito. Kolejne działania będą poświęcone argumentowaniu, Wałbrzyskiemu Młodzieżowemu Kodeksowi Dyskusji oraz debacie międzyszkolnej.

Dziękujemy Starej Kopalni w Wałbrzychu – partnerowi projektu – oraz Coolturalnej Montowni za udostępnienie przestrzeni i pomoc w realizacji działań. Dziękujemy także dyrekcjom obu szkół. 

Projekt „Kopalnia Argumentów – Wałbrzyska Akademia Krytycznego Myślenia” sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021–2030.

Źródło i fot. MD